راهکارهای مدیریت نماتد مولد گره ریشه در محصولات جالیزی

راهکارهای مدیریت نماتد مولد گره ریشه در محصولات جالیزی

نماتدها موجودات کرمی شکل و کوچکی هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند و در خاک و ریشه گیاهان زندگی می‌کنند.

این موجوداتِ بسیار ریز که اندازه تقریبی آن‌ها حدود 0/5 تا 1 میلی‌متر است، می‌توانند با تغذیه از ریشه‌ها، به گیاهان صدمه زده و جذب آب و مواد غذایی را از خاک مختل کنند.

البته همه نماتدها مضر و بیماری‌زا نیستند و بعضی از آن‌ها روی مواد آلیِ در حال پوسیدن، زندگی کرده و حتی به حاصلخیزی خاک کمک می‌کنند.

نماتدها از طریق آب آبیاری، کودهای دامی تازه، گیاه آلوده، بقایای گیاهی، وسایل کشاورزی و... به سایر مناطق قابل انتقال هستند.

مخصوصاً زمانی که کشت قبلی جالیز باشد، باید به خسارت نماتدها مشکوک بوده و حداکثر اقدامات پیشگیرانه لحاظ گردد.

نحوه خسارت نماتدها:

نماتدهای انگلی ممکن است روی ساقه، دمبرگ، برگ و ریشه گیاه یافت شوند، ولی مهم‌ترین خسارت ناشی از فعالیت این موجودات کرم مانند، روی ریشه گیاه است.

اغلب نماتدها نیش‌های توخالی مخصوصی دارند که به وسیله آن سلول‌های ریشه را سوراخ کرده و محتویات داخل سلول‌های ریشه را می‌مکند.

بعضی از نماتدها نیز وارد ریشه شده و قسمت اعظم عمر خود را داخل ریشه می‌گذرانند و برخی از آن‌ها در خارج ریشه باقی می‌مانند. در اثر فعالیت برخی از نماتدها ممکن است ریشه حالت کیست پیدا کرده و تاول‌هایی روی ریشه به وجود آید.

بنابراین می‌توان گفت که به طورکلی نماتدها با خسارت به ریشه‌ها، جذب آب و عناصر غذایی را مختل کرده و در نهایت باعث رنگ پریدگی، پژمردگی و مرگ گیاه می‌شوند.

البته نماتدها ممکن است در گیاهانی که هدف، برداشت غده آن‌هاست، باعث خساراتی به غده شده و بازارپسندی محصول را به شدت کاهش دهند.

خسارت غیرمستقیم نماتدها:

به هرحال حتی اگر تعداد نماتدها روی ریشه یا داخل آن کم بوده و خسارت‌های مستقیم آن‌ها ناچیز باشد، اما فعالیت آن‌ها روی ریشه باعث به وجود آمدن زخم یا سوراخ‌های متعدد می‌شود که عوامل بیماری‌زای خاک‌زی به راحتی می‌توانند از این منافذ وارد گیاه شوند.

بنابراین نماتدها به طور غیرمستقیم می‌توانند باعث گسترش آلودگی و توسعه بیماری در گیاهان گردند.

نماتد مولد گره ریشه:

بیش از 50 نوع نماتد انگل گیاهی وجود دارد که به طرق گوناگون به گیاهان خسارت می‌زنند؛ به طوری که خسارت سالانه نماتدهای انگل گیاهی در محصولات کشاورزی، بیش از 80 بیلیون دلار تخمین زده می‌شود.

بنابراین نماتدها یکی از مهم‌ترین عوامل محدود کننده تولید محصولات کشاورزی و غذایی محسوب می‌شوند.

در بین نماتدهای انگل گیاهی، نماتدهای مولد گره ریشه (گونه‌های مختلف جنس ملودیجان Meloidogyne) بیشترین خسارت را به محصولات مختلف از جمله محصولات جالیزی گلخانه‌ها وارد می‌کنند.

بسیاری از گونه‌های نماتدهای مولد گره ریشه، دارای طیف وسیع میزبانی هستند و روی ریشه گیاهان مختلف، علائمی به صورت گال‌های ریشه‌ای ایجاد می‌کنند.

این گال‌ها محل استقرار و تکمیل چرخه زندگی نماتد و ایجاد تغییرات شدید متابولیکی در گیاه است.

نماتدهای مولد گره بیش از 3000 گونه گیاهی را می‌توانند مورد حمله قرار دهند.

نماتدهای جنس ملودیجان، انگل‌های اجباری، داخل ریشه‌ای و غیرمهاجر (ساکن) هستند که باعث تغییرات ساختمانی، فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی، بروز اختلال در گیاه میزبان و در نتیجه کاهش رشد می‌گردند.

علائم آلودگی گیاه به نماتد مولد گره:

نشانه‌های آلودگی، به دلیل تورم و گره‌ای شدن ریشه‌ها، اغلب به آسانی تشخیص داده می‌شود.

در نقاط آلوده گلخانه یا مزرعه، بوته‌ها به صورت لکه‌ای زرد رنگ شده و کوچک می‌مانند و در هوای گرم، علی‌رغم مرطوب بودن خاک، علائم پژمردگی نشان می‌دهند. گیاهان آلوده، محصول بسیار کمی تولید می‌کنند و یا حتی محصولی تولید نکرده و ممکن است در نهایت از بین بروند.

شدت خسارت بسته به جمعیت نماتد، نوع گیاه میزبان، مقاومت رقم، شرایط کشت و زمان آلودگی متفاوت است.

خسارتی که نماتدهای مولد گره ریشه ایجاد می‌کنند عبارتند از:

ضعیف کردن ریشه‌ها و جلوگیری از رشد آن‌ها، تولید برجستگی‌هایی روی ریشه که نه تنها مواد غذایی گیاه را مصرف می‌کنند، بلکه باعث تغییر سیستم آوندی و اختلال در انتقال موادغذایی از خاک نیز می‌شوند.

به دنبال آلودگی، تغییر فیزیولوژیکی در کل گیاه میزبان رخ می‌دهد.

خسارت وارده، به مرحله رشدی گیاه میزبان نیز بستگی دارد.

وقتی که گیاهان حساس، در مرحله گیاهچه‌ای آلوده شوند، خسارت وارده زیاد بوده و ممکن است منجر به انهدام کامل گیاه شود.

به طورکلی نماتدها باعث ضعف عمومی، زردی، کوتولگی، پژمردگی و کاهش محصول می‌شوند.

علائم خسارت نماتدها می‌تواند شبیه به حالت کمبودغذایی یا خسارت ویروس‌ها نیز باشد.

مهم‌ترین و مشخص‌ترین علائم زیرزمینی نماتد ملودیجان، ایجاد گال‌ها و گره‌هایی است که در ریشه‌های آلوده به نماتد دیده می‌شود.

سیکل زندگی:

این نماتدها از ریشه تغذیه می‌کنند و سیکل زندگی آن‌ها شامل تخم، لارو، نر و ماده بالغ است.

هوای گرم، خاک مرطوب و گاورو، مناسب فعالیت نماتدهاست.

لاروها پس از خروج از تخم وارد ریشه میزبان می‌شوند و محل تغذیه و فعالیت آن‌ها باعث تورم ریشه‌ها می‌شود.

معمولاً لاروهای سن دوم به طرف ریشه جذب شده و ئارد ریشه می‌شوند. سپس درون ریشه به لارو سن سوم و بالغ‌های نر و ماده تبدیل شده و ریشه متورم می‌شود.

در مرحله بعد، نرهای بالغ از ریشه خارج شده و ماده‌ها نیز داخل ریشه و یا در سطح آن (درون کیسه ژلاتینی)، تخم‌های خود را می‌گذارند.

تعداد تخم‌ها گاهی به 600 عدد نیز می‌رسد. هر دوره زندگی از تخم تا تخم‌گذاری بعدی در دمای 25 درجه سانتی‌گراد حدود 25 روز طول می‌کشد.

نماتدها در دما، رطوبت و میزبان مناسب دارای چندین نسل در سال هستند.

در شرایط نامناسب محیطی و یا عدم حضور میزبان نیز تخم‌ها می‌توانند چندین ماه یا سال در خاک زنده بمانند.

نحوه تشکیل گره:

لاروهای سن دوم در ناحیه مریستم انتهایی و نقاط نزدیک به محل ریشه‌های فرعی وارد بافت میزبان می‌شوند و فعالیت خود را آغاز می‌کنند.

پس از نفوذ به درون ریشه، از سلول‌های اولیه آوند آبکش و سلول‌های تمایز نیافته شبه‌پارانشیمی تغذیه می‌نمایند.

در پاسخ به تغذیه نماتد، در سلول‌های بافت میزبان تغییرات قابل توجه مورفولوژیکی دیده می‌شود.

برخی از سلول‌های پارانشیمی، چندهسته‌ای شده و به شکل سلول‌های غول‌آسایی که برای برقراری ارتباط موفق نماتد با میزبان ضروری است، درمی‌آیند؛ زیرا نماتد موادغذایی مورد نیاز خود را از طریق این سلول‌های اختصاص یافته به دست می‌آورد و بدون آن‌ها نمی‌تواند رشد کند.

مواد حاصل از فتوسنتز به سمت این سلول‌های غول‌آسا در ریشه، حرکت کرده و سبب کاهش رشد و محصول می‌شود.

گال‌ها یک تا دو روز پس از ورود لاروهای سن دوم و در نتیجه تغییر شکل سلول‌ها، روی ریشه قابل مشاهده‌اند.

بیشترین خسارت نماتدها زمانی رخ می‌دهد که میزبان‌های حساس به طور پیاپی طی چند سال متوالی کشت شوند.

میزان خسارت، بسته به شرایط آب و هوایی متفاوت است و با افزایش جمعیت نماتدهای تغذیه کننده، افزایش می‌یابد.

با توسعه گال‌ها، ریشه‌ها متورم و گره‌گره شده و حالت بافت سرطانی را نشان می‌دهند.

تغییرات ایجاد شده شامل ایجاد گره، بازدارندگی از رشد ریشه‌های فرعی و عدم گسترش ریشه‌های موئین در اطراف ناحیه آلوده می‌باشد.

راه‌های انتقال نماتدها:

همان طورکه گفته شد، نماتدها از طریق خاک، نهاده‌ها و ادوات آلوده به سایر نقاط و گلخانه‌ها منتقل می‌شوند.

رعایت نکردن مراقبت‌های بهداشتی و زراعی، جابجایی بذر، قلمه، نشاء و خاک آلوده، کودهای دامی تازه، بقایای گیاهان آلوده، خاک آلوده چسبیده به ماشین آلات، ادوات و چرخ تراکتور، کفش کارگران، استفاده از آب آبیاری آلوده و... از راه‌های انتقال و گسترش نماتدها هستند.

راهکارهای مدیریت و کنترل نماتدها:

یکی از مشکلات کنترل نماتد مولد گره ریشه، داشتن میزبان‌های متعدد و سازگاری گونه‌های این نماتد با انواع شرایط آب و هوایی است.

از طرفی انتقال نماتد از طریق خاک، آب و نهال آلوده و رعایت نکردن مسائل بهداشتی به راحتی امکان‌پذیر است.

بنابراین انجام اقدامات زیر جهت مدیریت نماتدها و کاهش جمعیت آن‌ها توصیه می‌شود:

پیشگیری:

اگر دقت کرده باشید، در هر مقاله یا متنی که در مورد راه‌های کنترل یک بیماری یا آفت نوشته شده باشد، اولین اقدامی که به آن اشاره شده است، پیشگیری است؛ زیرا پیشگیری، راهکاری بسیار مؤثر و کم‌هزینه است، اما متأسفانه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. در صورتی که ممکن است با انجام یک‌سری اقدامات ساده، هزینه‌های ناشی از کنترل، به طور قابل توجهی کاهش یابد.

همان طور که در بخش راه‌های انتقال نماتد ذکر شد، برای پیشگیری باید از ورود خاک، بقایا و ادوات آلوده و همچنین بذر، قلمه و نشای آلوده، به گلخانه‌ها و مزارع جلوگیری کرد.

به یاد داشته باشید که اگر اقدامات پیشگیرانه در مدیریت نماتدها صورت نگیرد و خاک به تخم‌های نماتد، آلوده شود، کنترل و پاکسازی کامل خاک تقریباً غیر ممکن بوده و یا هزینه‌های بسیار سنگینی در پی خواهد داشت.

با استفاده از روش‌های شیمیایی موجود نیز فقط می‌توان خسارت نماتدها را کاهش داد. بنابراین لازم است تا اقدامات پیشگیرانه به طور جدی رعایت گردند.

لذا توصیه می‌شود که خاک و وسایل مشکوک به آلودگی مورد استفاده قرار نگیرند. گلخانه‌هایی که طی سال‌های متمادی زیر کشت جالیز بوده، به احتمال زیاد به انواع نماتدها آلوده است و رفت و آمد کارگران و ادوات از این گلخانه‌ها به گلخانه‌ای که خاک سالمی دارند، می‌تواند سبب شیوع نماتدها شود.

همچنین توصیه می‌شود که نشاء و قلمه حتماً از مراکز معتبر که برچسب سلامت دارند، تهیه شود.

شستشوی ادوات و وسایل مشکوک به آلودگی نیز تأثیر بسزایی در پیشگیری از ورود نماتد به گلخانه دارد.

خزانه تهیه نشاء حتماً باید در محلی ایجاد شود که خاک آن عاری از نماتد باشد.

برای این کار نیاز است که با نمونه‌برداری و بررسی خاک و ریشه گیاهان، محل مورد نظر توسط کارشناسان گیاهپزشک مورد تأیید قرار گیرد.

کنترل:

  • آفتاب‌دهی به عنوان یکی از اقدامات مهم در کاهش جمعیت نماتدها مطرح می‌باشد. البته این روش، در کاهش جمعیت عوامل بیماری‌زا، آفات و بذر علف‌های هرز از جمله گل جالیز نیز بسیار مؤثر بوده و یک‌بار در سال در تمامی گلخانه‌ها قابل توصیه است.

در این روش در گرم‌ترین ماه تابستان، ابتدا خاک را مرطوب نموده و پلاستیک شفافی بر سطح خاک، پهن می‌کنند.

حرارت در زیر پلاستیک افزایش یافته و باعث از بین رفتن نماتدها می‌شود.

تلفیق آفتاب‌دهی با افزودن کودهای دامی مؤثرتر خواهد بود.

در این روش یک الی دوماه قبل از کاشت، ابتدا کود دامی را با خاک مخلوط نموده و به مدت 4 تا 6 هفته پلاستیک شفافی بر سطح خاک می‌کشند.

باید توجه نمود که پس از برداشتن پلاستیک، خاک نباید زیر و رو شود.

بنابراین کوددهی و سایر عملیات خاک‌ورزی، باید قبل از آفتاب‌دهی انجام شود.

  • استفاده از ارقام مقاوم نقش مهمی در کاهش خسارت نماتدها دارد.

گونه‌ها و ارقام مقاوم که حاوی ژن مقاومت به نماتد هستند، از طریق جلوگیری از تکامل سیکل زندگی نماتد و یا کاهش نرخ تولیدمثل، باعث کاهش جمعیت نماتد و کاهش خسارت‌زایی آن‌ها می‌شوند.

  • پس از برداشت محصول، گیاهان و ریشه‌های آلوده می‌بایست از گلخانه خارج شده و سوزانده شوند.
  • افزایش ماده آلی خاک (افزودن کودهای آلی مانند اسیدهیومیک، جلبک دریایی، کود سبز، کوددامی پوسیده و مرغوب و...) موجب افزایش دشمنان طبیعی نماتدها در خاک شده و تا حدودی می‌تواند جمعیت نماتدها را در دراز مدت کاهش دهد.

باکتری‌های مفید موجود در کودهای دامی، باعث کاهش فعالیت نماتدها و افزایش مرگ و میر لاروهای سن دوم آن‌ها می‌شود.

نتایج برخی از تحقیقات نیز نشان داده است که استفاده از ورمی‌واش (عصاره ورمی‌کمپوست) تا حدودی جمعیت نماتدهای مولد گره را کاهش می‌دهد.

  • تناوب کشت با گیاهان غیر میزبان نقش مهمی در کاهش جمعیت نماتدها دارد.

تا حد امکان از کشت مداوم محصولاتی نظیر خیار، گوجه فرنگی، بادمجان و... که نسبت به نماتدها حساس هستند، اجتناب شده و در زمین‌های آلوده، کشت گیاهان مقاوم در برنامه تناوبی قرار گیرد.

یکی از این گیاهان، گل جعفری (Tagetes patula) است که معمولاً برای کنترل نماتدها در تناوب قرار می‌گیرد.

تراوشات ریشه گل جعفری، حاوی ترکیباتی است که می‌تواند باعث از بین رفتن نماتدها گردد.

همچنین عصاره این گیاه باعث کاهش توان گال‌زایی نماتد مولد گره می‌شود.

گل داوودی (Chrysanthemum coronarium) نیز یکی از گیاهانی است که کشت آن باعث کاهش جمعیت نماتدها در خاک می‌شود.

کنف نیز گیاهی است که به عنوان یک بازدارنده فعالیت نماتدها معرفی شده است.

تناوب کشت بادمجان و گیاهان جالیزی حساس با گندم و چاودار هم نقش مهمی در کاهش جمعیت نماتدها داشته است.

از برگ، روغن و میوه گیاه چریش Azadirachta indica برای از بین بردن انواع نماتدها استفاده می‌شود.

عصاره اندام‌های مختلف این درخت را استخراج و به خاک اضافه نموده و باعث از بین رفتن نماتدها از جمله نماتد مولد گره می‌شوند.

عصاره گل همیشه‌بهار نیز این خاصیت را دارد.

  • در برخی از تحقیقات خاصیت نماتدکشی موادی مانند بوتریک اسید و جوشانده لیموترش به اثبات رسیده است.
  • کنترل بیولوژیک یکی از روش‌های مهم مدیریت تلفیقی نماتدهای انگل گیاهی است که در حال حاضر در سطح تحقیقاتی می‌باشد. در این روش معمولاً از عوامل زنده‌ای که قادر به کاهش جمعیت نماتدها می‌باشند، استفاده می‌شود.

یکی از این عوامل، میکروارگانیسم‌هایی هستند که خاصیت نماتدکشی دارند.

در این مورد می‌توان به گونه‌های مختلف قارچ Pleurotus اشاره نمود.

  • یکی از روش‌های قدیمی و البته خطرناک مبارزه با نماتدها، ضدعفونی خاک با مواد شیمیایی است.

اگر جمعیت نماتدها در خاک بسیار بالا باشد، قبل از کشت، خاک را با سموم تدخینی (متیل‌بروماید، متام‌سدیم و...) ضدعفونی می‌کنند.

برای ضدعفونی خاک با متام‌سدیم (واپام)، باید زمین را به عمق 15 تا 20 سانتی‌متر شخم‌زده و تسطیح کرد و یک پلاستیک بزرگ (مانند روش آفتاب‌دهی) بر سطح خاک پهن نموده و اطراف آن کاملاً بسته شود تا بخارهای ناشی از تدخین متام‌سدیم از زیر آن خارج نشود.

سپس سم را به نسبت توصیه شده با آب مخلوط و استفاده نمود.

پس از آن، زمین را آبیاری نموده تا رطوبت به عمق 15 سانتی‌متری برسد.

برای استفاده از متام‌سدیم، خاک باید مرطوب باشد. به همین دلیل، برای به دست آوردن نتیجه مناسب، بهتر است خاک را از آب اشباع نمود (نه غرقاب). در ضمن به آبی که در طول مبارزه به زمین داده می‌شود نیز باید مقداری متام‌سدیم اضافه گردد.

از متام‌سدیم فقط قبل از کشت گیاه استفاده می‌شود و این سم در زمانی که گیاه در مزرعه وجود دارد یا در زمین‌های مجاور قطعات کشت شده یا باغ‌ها هستند، قابل استفاده نیست.

در ضمن، متام‌سدیم در خاک‌هایی که حرارتی کمتراز 15 درجه سانتی‌گراد دارند، تبخیر نمی‌شود و ضدعفونی بی‌فایده خواهد بود.

بعد از کاربرد سم در خاک‌هایی که بافت سبکی دارند و به آسانی زهکشی می‌شوند، به مدت 4 تا 6 هفته باید از کشت خودداری شود.

اما در خاک سرد و یا خاک‌هایی که بافت ریز و سنگین (رسی) دارند، نیاز است که 40 تا 60 روز از کشت کردن هر محصولی خودداری شود.

نکته: متیل‌بروماید و متام‌سدیم، ترکیباتی بسیار سمی بوده و برای سلامتی انسان‌ها و موجودات زنده، خطرناکند.

از طرفی این ترکیبات، همه چیز کش بوده و علاوه بر نماتدها، تمام موجودات و میکروارگانیسم‌های مفید خاک را نیز از بین می‌برند.

همچنین استفاده از این ترکیبات سبب تخریب خاک می‌شود. بنابراین به هیچ وجه قابل توصیه نیستند.

  • اخیراً سموم نماتدکشی نیز تولید شده‌اند که نتایج خوبی در کنترل نماتدها داشته‌اند. یکی از این ترکیبات که در بازار نیز موجود است، نماتدکش ولوم‌پرایم است که هم در گلخانه‌ها و هم در مزارع و باغات قابل استفاده بوده و با دُز مصرف بسیار پایین، قادر است مراحل مختلف زندگی نماتدها را مورد حمله قرار دهد.

نتایج تجربی کارشناسان فنی، نشان داده است که سم ولوم‌پرایم قادر به کنترل نماتدها و کاهش خسارت آن‌ها می‌باشد.

منبع:

مجله داس و کشاورزی، شماره 9، صفحه 55